<link rel="shortcut icon" href="favicon.jpg"/>

تاریخ انتشار : 26 تیر 1400

قوم شناسی بر مبنای پوشاک آذرباییجان

مهسا محمدیان

مطالعه تاریخ لباس نشان می دهد،پوشش همواره نقش مهمی در شناخت ملل و اقوام دارد و این پوشش خود نشان دهنده تمایز آنان از جنبه های مختلف فرهنگی،هنری،اجتماعی،اقتصادی و عوامل دیگر است. کشور ایران با توجه به گستردگی جغرافیایی آن ، از تنوع قومیتی بسیاری برخوردار است ، اقوام آذربایجان یکی از شناخته شده ترین آن می باشد، که پیشینه ی کهنی در تاریخ این سرزمین دارد.با توجه به نقوش به جا مانده از آثار باستانی و کتب تاریخی مشاهده میشود که پوشش از دوران قبل و پس از اسلام در این سرزمین وجود داشته است و به هیچ وجه ایرانیان در برهنگی به سر نمی برده اند.لباس محلی هر قوم تابع فرهنگ، اقلیم، مذهب و عوامل موثر دیگر است که بر فرهنگ و هنر ملت ها تاثیر میگذارد. پوشش هر قوم نمایانگر هویت فرهنگی، اعتقادات، باورها و نیز شرایط اقلیمی زیستگاه آنان است.اگرچه در گذشته به مقتضای عوامل مختلف مانند درآمد اقتصادی، نوع کار، مواد اولیه، باورها، هنرهای اجدادی و غیره از پوشش های متنوع و متعددی استفاده می شده است اما امروزه به جز در برخی از روستاها این نوع پوشش به دست فراموشی سپرده شده است. لباسهای محلی و سنتی از دوخت ، تزئین ها و نقش هایی برخوردارند که در عین هماهنگی و زیبایی، متنوع نیز هستند. این تنوع در مورد پوشاک و همچنین پارچه ها و بافته های سنتی در روستاها قابل تامل است و منبع الهام مناسبی برای بهره برداری و استفاده کاربردی جهت انتقال طرح و نقش و رنگ به پوشاک و فرهنگ جامعه شهری، البته با رعایت اصول و ساختارهای مناسب برای فضاهای فرهنگی  شهرها است. (وفایی فرد،1384: 92).

پوشاک و زبان بارزترین مشخصه فرهنگی یک قوم محسوب می‌شود ،لباس و سبک پوشش از دیرباز میان اقوام ایرانی در عین همبستگی متفاوت بوده از جمله لباس محلی در آذربایجان ، بسیار شیک و با وقار و در عین زیبایی خیره کننده اش پوشیده و جذاب بوده، لباس سنتی آذری با کلاه و در بعضی مواقع با شال و همراه تزئینات زنانه بسیار چشم نوازاست . دیار آذربایجان از قدیم تاکنون، مهد فرهنگ و هنر و زیبایی بوده است. استان های آذری زبان هر ساله میزبان گردشگران و مسافران زیادی بوده و با آب و هوای خوش و فرهنگ دیرینه خود زبانزد گردشگران می باشد. لباس محلی آذربایجان از قرن ها پیش نمادی از فرهنگ و هنر این سرزمین بوده است. در سال های اخیر استفاده از لباس های محلی در زندگی روزمره شهر نشینان کم رنگ تر شده ولی همچنان در مراسم ها و آئین های مختلف رنگ و بوی خود را حفظ کرده و مورد استفاده قرار می گیرد. خصوصا روستاییان و عشایر همچنان با همان لباس های اجداد خود که نشانه ای از شجاعت و دلاوری است ظاهر می شوند.

لباس اصیل آذربایجانی نشان‌دهنده وضعیت تأهل و سن می‌باشد که رقص آذربایجانی با لباس آذربایجانی به اجرا درمی‌آید. لباس های مخصوص بانوان همه ویژگی های یک پوشش کامل را داشته است. جوان تر ها با رنگ های شاد و شادی بخش، با دور دوزی ها و نقش نگارهای زیبا و همچنین جنسی از ترمه و ابریشم لباسی بر تن می کردند. زنان این خطه کلاهی بر سر خود می گذاشتند به نام “برک”. زنان با سن بالاتر غالبا سربندی روی روسری خود می بستند که به آن”یایلیق” می گویند. که در ادامه پروژه توضیح کامل تر خواهد داشت. ( اندروز ، ۱۳۸۲ : ۳۱۶ ) سه نوع لباس محلی شامل لباس محلی شهری، روستایی و عشایری وجود دارد که این نوع لباس ها در دوره صفویه و قاجار بیشتر استفاده می شد.لباس های روستایی هنوز در برخی از روستای های استان مانند دویجان شهرستان مرند رایج است و زنان و مردان آنجا همچنان از لباس محلی استفاده می کنند.آذربایجان به دلیل در بر گرفتن دو قوم بزرگ آذری و کرد ، و هم چنین ایل ها و عشایر متعدد ، انواع مختلفی از پوشاک دارد. در نقاط عشایری استان نیز لباس های محلی کماکان رایج است اما با ورود پارچه و لباس های ارزان قیمت، لباس های محلی تحت تاثیر قرار گرفته است به طوری که جوانان عشایر دیگر از لباس های سنتی و محلی خود استفاده نمی کنند.  لباس آذری یکی از لباس های زیبایی است که نشان فرهنگ غنی و مردمان خوش ذوق و هنرمند دارد. لباس سنتی مردان و زنان آذری از  مهمترین این تن پوش هاست.متاسفانه از قرن بیستم به بعد، لباس سنتی آذری در شهرها کاربرد خود را از دست داده و حالت مدرنیته به خود گرفته است؛ ولی عموماً در مناطق عشایری و روستایی و مناطقی که اهالی آذربایجانی سکونت دارند، به مانند سابق کارکرد خود را حفظ کرده‌است. معمولاً  این لباس محلی  در مجموع بین زنان و مردان به سه بخش تن پوش، پاپوش و سرپوش تقسیم می شوند.که این مقاله به بررسی دسته سوم آن ،سرپوش ها می پردازد. سنگ نگاره های به جا مانده از باستان هم نشان مي دهد ،که ایرانیان در زمینه ی پوشاک ، صنعت بافندگی و نساجی ، تزیین جامه و موارد مشابه بسیاری از مناطق غرب و ملل شرق تقاهم داشته انالى دستمالی که زنان بر روی دهان و بینی خود می بندند و در زبان ترکی ایشماتو و در زبان ارمنی « اوشماق » نامیده می شود .

تا هشتاد ، نود سال پیش در روستاهای این شهر مردها نیز یاشماق » می بسته اند : السر بند سفيا ۔  که از تکه ابریشم مربع شکلی است که به طور مورب تاخورده و در پشت بسته می شود . راست پارچه را می توان از روی دهان به عنوان امق ( رویا۔ع ) ، گذراند . این لباس تا اواسط دهه ی ۱۹۷۰ م . رایج بود.  ( اندروز ، ۱۳۸۲ : ۳۱۶ ).که البته هنوز هم یاشماق مورد استفاده ی زنان ترکی آذربایجان است و یکی از خصیصه های بارز زنان ترک این منطقه می باشد ، که آن ها را نسبت به دیگر زنان کرد آذربایجان و زنان کرد دیگر نقاط ایران متمایز می سازد . البته لازم به ذکر است که یاشماق را فقط زنان ترک استفاده می کنند و عادت دارند که حتما چانه ی خود را بپوشانند و این نوع رفتار آنها ریشه ی تاریخی دارد واز گذشته تا به امروز بر جای مانده است . “به این صورت که با کلاه انداخته می شد ، یک طرف آن از جلوی دهان و بین عبور داده از گذاشتن از پشت سر ، انتهای آن دوباره به جلو باز گشته ، در جلوی سینه آویزان می شود و سوی دیگر این نیز آزادانه در پشت سر رها می گردد و یا پس از گذشتن یک سوی روسری از جلوی دهان ، دو انتهای روسری در سمت چپ کلاه کسره خورده و یا در عقب سر با سنجاق قفلی های نقره ای قلاب می شود “. ( محمدی ، ۱۳۸۸ ۸۶ ) با توجه به بررسی های به عمل آمده استان هر کشوری برای خود لباس های سنتی خاص دارد ، ولی بدون تردید هیچ کشوری همچون ایران دارای تنوع فوق العاده و چشمگیر در پوشاک سنتی نبوده و نیست.حسین یاوری معتقد است ، مانایی لباس های سنتی بی دلیل نیست . به اعتقاد وی علت آنکه لباس های سنتی پس از گذشت قرنها ، همچنان خود را به عنوان یک پدیده فرهنگی تثبیت کرده اند ، آن است که در این گونه لباس ها ویژگی های خاصی وجود دارد که عبارت اند از داشتن تجانس و قرابت فوق العاده با فرهنگ جامعه و به ویژه با محل مورد نظر خود راحتی لباس ، یعنی این گونه لباس ها در عین اینکه از قطعات متعددی تشکیل شده است ، راحتی خاصی نیز دارد و برای انجام فعالیت های روزمره انسان مناسب است.کامل بودن پوشاک سنتی از هر نظر ؛ چرا که پوشاک سنتی شامل کفش مناسب و راحت ، البسه زیر و روی متناسب ، پوشش سر و نیز در صورت لزوم زیورآلات ، شال و کمربند با رعایت خصوصیات فرهنگی جامعه استداشتن زیبایی لباس های محلی مجموعه ای متناسب و هماهنگ هستند که از رنگ بندی و زیبایی خاصی برخوردارند . از آنجا که یکی از بارزترین ویژگی های لباس های سنتی در آن است که به طور عمده مواد اولیه آن ، چه در مورد لباس و چه در ارتباط با کفش و کلاه و زیور آلات و غیره در داخل کشور موجود است ، استفاده از این نوع لباس ها ، سدی در برابر مدها و الگوهای بی پایه و اساس وارداتی محسوب می شود و به نوعی به قطع وابستگی اقتصادی کمک می کند.پوشاک استان آذربایجان را می توان به سه دسته لباس شهری ، لباس عشایر و لباس روستایی تقسیم کرد  لباس شهری معمولا ظریف تر و با جزئیات بیشتری است . با توجه به تغییر سبک پوشش در سده گذشته و توسعه اجتماعی و تغییر برخی چارچوب های زندگی سنتی ، لباس سنتی نیز ناکارآمد تلقی شد . در پی آن ، به دلیل توقف بافت پارچه های سنتی و واردات لباس غربی ، پوشیدن لباس های سنتی در شهر های آذربایجان به طور کامل منسوخ گشت و مردم به پوشیدن لباس های جدید به شیوه غربی روی آوردند . شکل و فرم لباس سنتی شهری تبریز تا حد زیادی ادامه همان طرح و فرم لباس دوره قاجار است و از انواع پارچه های ظریف و مرغوب در رنگهای مختلف تهیه می شده است . نمونه هایی از لباس های سنتی شهری تبریز که در سایر شهرهای ایران نیز کمابیش رایج بوده است ، در نقاشی های دوره قاجار همچون تصاویر کتاب هزار و یک شب اثر صنیع الملک دیده می شود.

نویسنده : مهسا محمدیان / مدرس دانشگاه  کارشناس ارشد طراحی پارچه و لباس دانشجوی دکتری تکنولوژی نساجی پژوهشگر فناوری مد

chiamod